Okul öncesi dönem, çocukların beyin gelişiminin en hızlı olduğu, hareket ederek, dokunarak, keşfederek ve insanlarla etkileşim kurarak öğrendikleri çok özel bir gelişim evresidir. Bu yaş grubundaki çocuklar için oyun; yalnızca eğlence değil, aynı zamanda öğrenmenin en temel yoludur.
Ancak günümüzde tablet, telefon ve televizyon gibi ekranların çocukların yaşamında giderek daha fazla yer alması, gelişim süreçlerini doğrudan etkileyebilmektedir. Özellikle uzun süre ekrana maruz kalan çocuklarda ekran kapatıldığında öfke nöbetleri, huzursuzluk, ağlama, sabırsızlık ve agresif davranışlar daha sık görülebilir.
Peki bunun nedeni nedir?
Ekran karşısındaki çocuk, uzun süre neredeyse hiç hareket etmeden tek bir noktaya yoğunlaşır. Oysa okul öncesi dönemde çocukların beyni hareket ederek gelişmeye programlanmıştır. Koşmak, tırmanmak, dokunmak, denge kurmak, konuşmak ve oyun oynamak; beynin farklı bölgelerini aynı anda çalıştırır. Ekran karşısında ise bu doğal deneyimlerin büyük bir kısmı devre dışı kalır.
Biyolojik açıdan bakıldığında, hızlı görüntü geçişleri, parlak renkler ve sürekli değişen sesler beynin ödül sistemini yoğun şekilde uyarır. Bu süreçte dopamin adı verilen, haz ve motivasyonla ilişkili nörotransmitter daha fazla salgılanabilir. Beyin bu yüksek uyarılma düzeyine alıştığında, gerçek yaşamın daha yavaş temposu çocuk için yeterince ilgi çekici gelmeyebilir.
Ekran kapandığında ise çocuk, çok yoğun uyarandan bir anda normal çevreye geçmek zorunda kalır. Beynin dikkat ve duygu düzenleme sistemleri bu ani geçişe uyum sağlamakta zorlanabilir. Bunun sonucunda çocuk sinirlenebilir, ağlayabilir, hırçınlaşabilir veya çevresine karşı tepkisel davranabilir. Bu durum çoğu zaman “şımarıklık” değil, henüz gelişmekte olan beynin uyarılmayı düzenlemekte zorlanmasının bir sonucudur.
Bir diğer önemli nokta ise harekettir. Okul öncesi çocuklar durağan varlıklar değildir; gelişimlerinin temelinde hareket vardır. Hareket ettiklerinde kas sistemleri güçlenir, denge becerileri gelişir, duyusal sistemleri olgunlaşır ve beyinleri yeni bağlantılar kurar. Uzun süre hareketsiz şekilde ekrana odaklanmaları ise bu doğal gelişim döngüsünü sınırlandırabilir.
Ayrıca ekran süresi arttıkça çocukların yetişkinlerle kurduğu göz teması, sohbet etme, sıra bekleme, problem çözme ve akranlarıyla oyun oynama fırsatları azalabilir. Oysa sosyal ve duygusal gelişim, gerçek yaşam deneyimleriyle desteklenir.
Bu nedenle uzman kuruluşlar, okul öncesi dönemde ekran kullanımının sınırlı, yaşa uygun ve mümkün olduğunca bir yetişkin eşliğinde olmasını önermektedir. Bunun yerine açık hava oyunları, sanat etkinlikleri, kitap okuma, drama çalışmaları, müzik, duyusal oyunlar ve serbest oyun çocukların beyin gelişimini çok daha sağlıklı şekilde destekler.
Sonuç olarak ekranlar tamamen yasaklanması gereken araçlar değildir; ancak okul öncesi dönemde süre, içerik ve kullanım şekli büyük önem taşır. Çocukların en büyük ihtiyacı bir ekrana bakmak değil; hareket etmek, keşfetmek, oyun oynamak ve gerçek dünyayla etkileşim kurmaktır. Güçlü beyin gelişimi, sağlıklı duygu düzenleme becerileri ve kalıcı öğrenme de tam olarak bu deneyimlerin içinde şekillenir.
Leyla Doğan
Çocuk Gelişimci ve Kurucu temsilcisi